سعید کیوان‌پور (شیرانی) نویسنده و شاعر

شهرستان‌های تالش

شهرستان‌های تالش

پره سر در نقشه گیلان در سال ۱۸۰۸، از اطلس نوی پینکرتن

در میان درختان جنگلی و کنارهٔ شمال شرقی شفارود با مناظر زیبا و رویایی جاده‌ای به سمت جنوب غربی راه می‌گشاید که با پشت سر گذاشتن روستاهای مسیر خود چون: دُوران، سیاب، گیلیار، سفیه چوان، اَچِل، بن آوی و طی مسافتی حدود ۳۳ کیلومتر به روستای ییلاقی وسکه و روستای مجاور آن مینه رو، منتهی می‌گردد.

علاوه بر چند خانوار کوه نشین که دایم در روستاهای مذکور ساکن می‌باشند، حدود ۲۰ خانوار از کشاورزان پره سر نیز پس از کشت برنج در فصل تابستان به منظور فرار از هوای شرجی جلگه به آنجا می‌کوچند.

در سالهای اخیر در آن آبادی‌ها گورستان‌های باستانی مهمی شناسایی شده. در کاوش‌های باستان شناسی در این منطقه گورهای مختلفی کشف و لایه برداری شده و علاوه بر اسکلت‌های موجود در گورها، اشیایی همچون ظروف سفالی، مهره‌های تزئینی، النگو، ادوات آهنی، خنجر، سر پیکان، تبر و شمشیر که کاملاً اکسیده شده بودند و به دست آمده، بعضی از اسکلت‌ها نیز به دلیل رطوبت شدید متلاشی و امکان جمع آوری آن‌ها برای مطالعات بعدی وجود نداشت.

قدمت این گورستان‌ها به دوران اشکانی می‌رسد. محوطه وسکه در بخش پره سر، روستای وسکه واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۱ مهر ۱۳۸۳ با شمارهٔ ثبت ۱۱۱۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

محوطه مزگت در بخش پره سر، روستای بناوی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۸۳ با شمارهٔ ثبت ۱۱۷۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

این منطقه از نظر فسیل شناسی هم بسیار غنی است زیرا عموما در مناطق کوهستانی سنگها به صورت رسوبی می‌باشند.

شهرستان فومن

شهرستان فومَن از شهرستان‌های استان گیلان در شمال ایران است. جمعیت این شهرستان ۱۰۳۱۹۰ نفر است (سال ۱۳۸۳خ.) و مرکز آن شهر فومن است. این شهرستان دارای ۲ بخش و ۶ دهستان است.

زبان

اهالی بومی شهرستان فومن را گیلک ها و تالشان تشکیل میدهند. تالشان بیشتر در نواحی کوهستانی غرب شهرستان زندگی می کنند. گیلک ها نیز در قسمت های جلگه ای شهرستان زندگی می کنند. ترک های آذربایجانی و کردها نیز که از مهاجرین هستند در برخی نقاط شهرستان ساکنند که زبان و فرهنگ مختص به خود را دارا می باشند.

رضوانشهر

شهرستان رضوانشهر یکی از شهرستانهای استان گیلان در شمال ایران است. مرکز این شهرستان شهر رضوانشهر است. این شهرستان در شمال غربی این استان، بین سواحل دریای خزر و رشته کوه‌های تالش قرار دارد و از دو بخش جلگه‌ای و کوهستانی تشکیل شده‌است. این شهرستان از شمال به دریای خزر و شهرستان تالش، از غرب به شهرستان خلخال، از جنوب به شهرستان‌های صومعه سرا و ماسال و از شرق با شهرستان بندر انزلی مرز مشترک دارد. امروزه روستاهایی مانند بیک زاد محله و الله بخش محله که در حومه این شهر قرار دارند از محلات این شهر به شمار می رود.

این شهرستان بعد از تقسیم شهرستان تالش به سه شهرستان مجزا ایجاد شد و از نظر زیباییهای طبیعی شهرستانی غنی است. آبشار ویسه‌دار از گردشگاه‌های زیبای منطقه‌است. کارخانه تولید کاغذ چوکا نیز در این شهرستان است این کارخانه که زمانی حدود ۷۰ درصد کاغذ کارتن کشور را تولید می‌کرد اکنون دارای وضع نابسامانی است.

تقسیمات کشوری

این شهرستان شامل دو بخش پره سر و مرکزی و شهرهای رضوانشهر و پره سر، و دارای چهار دهستان به نام‌های دیناچال، ییلاقی ارده، خوشابر و گیل دولاب می‌باشد.

پره سر

جمعیت

جمعیت شهرستان رضوانشهر بر پایهٔ آمار سال ۱۳۸۵، نزدیک به ۷۰ هزار نفر برآورد می‌گردد که با این احتساب ۶/۲ درصد کل جمعیت استان گیلان را دارا می‌باشد و مردمان آن به زبان‌های تالشی ، گیلکی ، ترکی تکلم می‌کنند.

اقتصاد

اقتصاد شهرستان زيباي رضوانشهر بر پايه کشاورزي، دامداري است و مردم مهربان و زحمتکش اين شهر از اين راه امرارمعاش مي کند. مهم ترين محصولات کشاورزی رضوانشهر: برنج، گندم، جو و ذرت است كه به صورت سنتی و نيمه سنتی كشت می شود. از ديگر فعاليتهای رايج در منطقه می توان به باغداری، تكثير گياهان دارويی و زينتی و پرورش ماهيان سردآبی، گرم آبی و خاوياری، به زنبور داری و پرورش كرم ابريشم و توتون كاری اشاره نمود. از نظر صنايع می توان كارخانه چوب و كاغذ ايران چوكا كه مهمترين كارخانه چوب در سطح خاورميانه است را نام برد. پرورش دام به دليل دارا بودن مراتع مناسب (22 هزار هکتار در شهرستان رضوانشهر) از اهميت ويژه‌ای برخوردار می باشد.

این شهر که در بخش پره سر شهرستان رضوانشهر استان گیلان قرار دارد دارای آب و هوای معتدل خزری می‌باشد بهترین موقع برای سفر به این منطقه ماه‌های اردیبهشت، خرداد، شهریور و مهر می‌باشد که رطوبت هوا به نسبت کاهش میابد.

این بخش دارای فرهنگ باستانی می‌باشد ساکنان این منطقه به صورت بومی تالشان هستند که با گذشت زمان گیلکان از شرق به این مکان مهاجرت کرده‌اند و ترکان از غرب یعنی آذربایجان آمده‌اند، کردهای این شهر که دارای جمعیت اندکی هستند در زمان رضا شاه به این منطقه کوچانده شده‌اند؛ پس در نتیجه این شهر دارای فرهنگهای مختلفی است در واقع دارای یک فرهنگ مشترک از همه اقوام ساکن شمال غرب فلات ایران است.

نام این شهر از دو قسمت (پره=محل ماهیگیری) و (سر=پسوند مکان) تشکیل شده است نام قدیمی این منطقه (تالش دولاب) بوده است که یکی از قسمت‌های خمسه تالش بوده است که با تجمع مردم وکوچ اقوام دیگر به کلی تغییر پیدا کرده و به پره سر تبدیل شده است.

نیروگاه بزرگ سیکل ترکیبی پره سر در روستای نوکنده این بخش واقع شده‌است.

نیروگاه کوچک برق آبی نیروگاه ارده نیز در روستای ارده این بخش قرار دارد.

تقسیمات سیاسی

بخش پره سر. در مغرب و شمال شهرستان رضوانشهر قرار دارد. از شمال به بخش اَسالِم (در شهرستان طوالش)، از جنوب به بخش مرکزی (شهرستان رضوانشهر) و شهرستان ماسال، از مشرق به دریای خزر و از مغرب به شهرستان خلخال محدود می‌شود و مشتمل است بر دو دهستان به نامهای دیناچال و ییلاقی اَردِه و شهر پره سر.

شهر پره سر در ۷۰ کیلومتری مرکز استان شهر رشت، ۴۰ کیلومتری بندر انزلی و صد کیلومتری شهر آستارا واقع شده است.

نقشه پره سر

این بخش دارای دو دهستان به نامهای ییلاقی ارده و ساحلی دیناچال است. ما در این مبحث به صورت جداگانه به مکانهای دیدنی وتاریخی دو دهستان می‌پردازیم:

ییلاقی ارده

این دهستان که مرکز آن در کوه‌های تالش واقع شده ارده (Arde) نام دارد که خود یکی از قدیمی مکان‌های مسکونی غرب گیلان -حوزه تالش- می‌باشد که توابع آن روستاهای چروده(Charvade)، اندل(Andal)، وسکه(Vaske) و غیره هستند که هرکدام دارای تاریخی به مراتب قدیمی هستند مخصوصاً روستای وسکه(Vaske) که تحقیقات انجام شده در آن و آثار کشف شده در آن قدمت منطقه را حدود چهار هزار سال نشان می‌دهد که یکی از قدیمی ترین تمدنهای منطقه خاورمیانه می‌باشد که از این نظر با منطقه تول(Toul) در تالش برابری می‌کند که همه اینها نشان دهنده قدمت بسیار زیاد منطقه تالش مخصوصا در کوه‌های تالش می‌باشد؛ از دیگر جاذبه‌های این دهستان آبشار ویسادار(Visadar) است که به معنی سایه درخت بید می‌باشد که از خود شهر پره سر حدود ۱۳ کیلومتر فاصله دارد که یکی از زیباترین آبشارهای ایران و سومین آبشار مرتفع استان است.

ساحل دیناچال

این دهستان که مرکز آن ده با همین نام یعنی دیناچال(Dinachal) است بر کرانه رودخانه دیناچال تشکیل شده است و از دیدنیهای آن می‌توان به مسجد سفید (ایسبیه مزگت=Isbia mazgat) هزار ساله نام برد از دیگر مکان‌های دیدنی این دهستان می‌توان به ساحل زیبای سیمبرخاله(Simbar khale) اشاره کرد که با همت شورای شهر دوم وشهرداری سالم سازی هم شده است از مناطق دیگر ساحلی می‌توان به ساحل دهکده ساحلی رودکنار(Roud kenar) اشاره کرد؛ از مناطق زیارتی می‌توان به آرامگاه شیخ سلیمان اشاره کرد.

اقلیم

این شهر شامل جلگه و کوهستان است. هوای جلگه در تابستان گرم و مرطوب و در زمستان ملایم و هوای کوهستان در تابستان معتدل و در زمستان سرد است. آستارا با بارش میانگین سالانه در حدود ۱۲۰ روز در سال از نقاط پربارش کشور محسوب می‌شود.

آب و هوای آستارا معتدل و مرطوب و میزان بارندگی سالانه به طور متوسط ۱۵۰۰ میلی متر است. رطوبت نسبی در این منطقه بین ۷۵ تا ۸۵ درصد متغیر است. حداکثر بارندگی سالیانه در ایستگاه آستارا ۲/ ۷۸۰ میلی متر و دامنه تغییرات بارندگی سالیانه در محدوده مورد نظر بین ۲۰۰۰ میلی متر در مناطق ساحلی تا ۷۰۰ میلی متر در ارتفاعات نوسان دارد.

متوسط درجه حرارت معادل 3/17درجه سانتی گراد و معدل حداکثر دما 1/26 درجه و معدل حداقل دما 2/6درجه سانتی گراد بوده‌است متوسط روزهای یخبندان در سواحل خزر طی یک دوره ۲۰ ساله، ۱۱ روز در سال برآورد گردیده‌است. ا توجه به موقعیت جغرافیایی و ارتفاع از سطح دریا و نزدیکی به اقلیم کوهستان، آب و هوای مرطوب و معتدل، اندکی خنک تر از مناطق پست جلگه‌ای دیگر استان می‌باشد.

پوشش گیاهی و جانوری

آب و هوای پره سر

جغرافیای پره سر دلیل پوشش گیاهی غنی گیلان ممتاز بودن اقلیم آن است. ناحیه رویشی هیرکانی مانند یک نوار سبز، حاشیه جنوبی دریای خزر و نیمرخ شمالی رشته کوه البرز را پوشانده‌است. این ناحیه رویشی به خاطر حاصلخیزی خاک، تغییرات دما و بارندگی‌های متعدد، حاوی گونه‌های گیاهی زیادی است. جنگل‌های این ناحیه به صورت نسلی دست‌نخورده و سالم، کمربندی از درختان خزان‌کننده دوران سوم زمین‌شناسی را تشکیل می‌دهند. این جنگل‌ها که از آن به نام‌های جنگل‌های مرطوب و یا خزری یاد می‌شود ارزش‌های زیست‌محیطی و اقتصادی زیادی دارند و در زمره میراث طبیعی جهانی محسوب می‌شوند.

مهمترین کوههای این بخش عبارت اند از: سیاه کوه، آق مسجد، رَزَن، مَرزون سَر، چله، اَریوْدار یا وزمستون. رودهای شفارود و دیناچال در آن جریان دارد. کش رود/ کیش رود از کوههای مغرب شهر سرچشمه می‌گیرد و در پنج کیلومتری شمال غربی آن به دریای خزر می‌ریزد.

پوشش گیاهی

پوشش گیاهی این منطقه به سه بخش ساحلی، جلگه‌ای و کوهستانی تقسیم می‌شود. سه رود مهم بخش پره سر شامل رودهای ناو، لمیر و شفارود می‌باشند. درختان بومی منطقه شامل بلوط، شمشاد، راش خزری، انجیلی، ممرز، بلوط، تنگرس (بادام وحشی)، زربین و سرو می‌باشد. انواع دیگری از گیاهان یک ساله و فصلی هم در مناطق جلگه‌ای و ساحلی رشد و نمو می‌کنند.

پوشش گیاهی پره سر مشتمل است بر درختان توسکا، اوجا، افرا، مَمرز، شمشاد، گردو، نمدار، راش، درختان پهن برگ نواحی کوهستانی و جنگلی، و گیاهان دارویی نظیر گل گاوزبان، بارهنگ، ثعلب، گل خطمی، پونه، کاسنی، وَن، غاز ایاقی و مازو.

پوشش جانوری پره سر

پوشش جانوری پره سر بسیار متنوع می‌باشد که شامل انواع پستانداران و پرندگاه و آبزیان می‌باشد. سمندر باله دار که دارای اهمیت جهانی است از مهمترین گونه‌های جانوری پره سر می‌باشد.

پرندگان

آبچلیک آوازه‌خوان - آبچیلک پاسرخ - آنقوت - ابیا - اردک ارده‌ای - اردک تاجدار - اردک چشم‌طلایی - اردک دم‌دراز - اردک سرحنایی - اردک سرسیاه - اردک سیاه کاکل - اسکوتر بال سفید - اکراس - اکرت بزرگ - اکرت کوچک - الیکایی - باکلان - باکلان کوچک - بالابان - کبری - بلبل - بلدرچین - بوتیمار - بوتیمار کوچک - پرستو - پرستوی دریایی گونه سفید - پرستوی دریایی کوچک - پرستوی دریایی معمولی - پری شاهرخ - پلیکان - پیت تالابی - پیت خاکی - پیت درختی - پیفو - تنجه - توکاهو - جغد - چاق لق - چرخ ریسک - چک - چکاوک آسمانی - چکاوک پنجه کوتاه - چکاوک درختی - چکاوک شاخدار - چکاوک کوچک - چکاوک گندم‌زار - چلچلک پشت‌سفید - چلچلک گوش‌سیاه - چلچله دمگاه سفید - چلچله رودخانه‌ای - چلچله کوهی - چنگه - چنگه نوک سیاه - چوب پا - حواصیل ارغوانی - حواصیل خاکستری - حواصیل زرد - حواصیل شب - خوس کوهی - خوتکا - خوتکای سفید - دارکوب خالدار بزرگ - دارکوب سبز - دارکوب سرسرخ - دارکوب سیاه - دارکوب کوچک - دلیجه - دلیجه‌کوچک - دم‌جنبانک ابلق - دم‌جنبانک خاکستری - دم‌جنبانک زرد - دم سرخ معمولی - زاغ بور - زاغ نوک سیاه - زاغی - زرده پره - زنبور خور معمولی - زیر آبروک - سار - سارصورتی - سارگچه - سارچه پابلند - سارچه جنگلی - ملیحه توقی کوچک - ملیحه کوچک - منقر تالابی - منقر سفید - سنگ‌چشم پشت سرخ - سنگ چشم خاکستری کوچک - سنگ چشم کله سرخ - سهره - سینه سرخ - شاه بوف - شبگرد معمولی - صموه ابروسفید - صموه جنگلی - طاووسک - طرلان - عروس غاز - عقاب پرپا - عقاب تالابی - عقاب جنگلی - عقاب دریایی دم سفید - عقاب شاهی - عقاب‌مارخور - عقاب ماهی گیر - غاز پیشانی سفید - غاز خاکستری - غراب - فاخته - فلامینگو - فیلاش - قرقاول - قرقی - قمری معمولی - قمری فریادکش - قوی سنگ - کاکایی سرسیاه - کاکایی صورتی - کاکایی نقره‌ای - کبک - کبوتر جنگلی - کبوتر چاهی - کرکس - کیشه بزرگ - کیشم کوچک - کیشم گردن سیاه - کلاغ ابلق - کلاغ سیاه - کله سبز - کفچه نوک - کورکور - کورکورخیالی - کوکو - گاو چرانک - گنجشک - گیلار - گیلانشاه بزرگ - لک‌لک سیاه - لیل - ماهی خورک کوچک - مرغ حق - مدگوس سفید - مدگوس کاکلی - مگس گیرها - نوک پهن - هدهد - یلوه آبی

شاهین در آسمان پره سر

ماهی ها

دهان گرد دریای خزر (مار ماهی)، تاس ماهی روسی (چالباش)، شیپ، تاس ماهی ایرانی، اوزون برون، فیل ماهی خزری، مار ماهی، زالون، کیلکای معمولی خزری، سیم، کولی، ماهی خیاطه، مروارید ماهی کورا، ماش ماهی خزری، سس ماهی سر بزرگ، سس ماهی خزری، سس ماهی کورا، سس ماهی کلفت لب، سیم پرک، سیاه ماهی لنکران، ماهی کپور چکی، سفید کولی (کاس کولی)، آمور، کپور معمولی، مروارید ماهی، تیز کولی، فتوفاک، نه خاره، کپور سر گنده (بیگ هد)، سوزن ماهی، کولی قفقاز، سوف حاجی طرخان، آمور نما، سوف سفید، مخرج لوله‌ای، کفال، ماهی سفید، کفال پوزه باریک، کولمه، مترسک ستاره‌ای، لای ماهی، گاو ماهی شنی (سگ ماهی)، سیاه کولی، گاو ماهی سر بزرگ، رفتگر ماهی خاردار طلایی، گاو ماهی دهان سیاه، رفتگر ماهی خاردار خزری، شیشه ماهی، رفتگر ماهی خاردار، سه خاره، رفتگر سبیلک دار سفید رود، گامبوزیا، اسبله

پستانداران

فک خزری، موش شکول، سمور آبی گیلان، روباه قرمز، گراز، خرس قهوه‌ای، مرال، گربه وحشی (سیاه گوش)، پلنگ، گرگ، آهو و بز کوهی، شوکا، شغال

محصولات تولیدی

اهالی پره سر عمدتاً به کشاورزی، باغداری، دامداری و پرورش زنبور عسل اشتغال دارند. محصول عمدة آن برنج و دیگر محصولات مهم آن گندم، جو، نباتات علوفه‌ای و میوه‌هایی مانند ازگیل و گلابی و سیب است. صادرات این بخش برنج، میوه، عسل، ماهی، صنایع دستی چوبی، گلیم و جاجیم است. ایجاد کارخانه و کارگاههای چوب بری و نجّاری و تولید فرآورده‌های چوبی زمینة اشتغال روستاییان بخش پره سر و نقاط دیگر را فراهم آورده و از مهاجرت آنان به شهر کاسته است. آب کشاورزی از طریق رودخانه و آب آشامیدنی از چاههای عمیق و نیمه عمیق از طریق لوله کشی تأمین می‌شود.

محصولات این منطقه به دلیل قرارگیری در مجاورت دریاچه کاسپین و همچنین جلگه حاصلخیز آن و جاری بودن رودهای دائمی بسیار متنوع است. این محصولات شامل: شالیکاری (برنج)، گندم، مرکبات، کیوی، آلوچه، ماهیگری و شیلات، پرورش ماهیان سردآبی، گیاهان داروئی، گیاهان روغنی و....

مذهب

بیشتر سکنة بخش پره سر با گویش طالشی و گیلکی و بعضی از روستاییان به زبان ترکی سخن می گویند. اکثر