سعید کیوان‌پور (شیرانی) نویسنده و شاعر

برسی و علل رواج شایعه پراکنی در میان جامعه

یک کلاغ چل کلاغ

شایعه دهان به دهان میچرخد , رد یا تایید میشود ,قضاوت هارا بر می انگیزد , برخی واکنش هارا موجب میشود و از دیدگاه کلی نگر بر زندگی افراد جامعه تاثیر میگذارد.
در جامعه ی ماکه شایعه ,گسترش و مقبولیت بیشتری دارد,این تأثیر پررنگ تر است و شاید اغراق نباشد اگر ادعا کنیم بخشی از مناسبات ,ارتباطات و هویت جمعی ما را تشکیل میدهد.تعاریف متعددی برای این پدیده ی مرموز ارائه شده است که همگی به مفاهیم کلیدی آن نظیر ابهام ,اهمیت ,جذابیت و سرعت انتشار اشاره دارد. اما چه چیز شایعه را جذب میکند ?چرا سرعت انتشار و پذیرش آن تا این حد زیاد است و اهمیت شایعه از کجا ناشی میشود. ?
جواب این همه پرسش ها را باید در بسترهای اجتماعی و فرهنگی یک جامعه و البته شئون رفتاری میان افراد و ساختار اطلاع رسانی موجود جستجو کرد.شایعه کارکردی قوی دارد و ذهنیت و جهت گیری های مختلفی می آفریند که در مرحله ی تولید , انتشار , و دریافت !خواستگاهی معین دارد.
شناسائی بسترهای شایعه در حوزه های روانشناسی , آداب وعقاید و فرهنگ , ارتباطی نشأت میدهد. تحقیقاتش خلاء ناشی میشود و در آن جریان می یابد حال این خلاء ? میتواند ذهنی , روانی , و درونی باشد یا واقعی , ملموس و بیرونی :گزارشی که میخوانید به ماهیت شناسی و دلایل پنهان و آشکار. انتشار آن در جامعه ی کنونی ما اختصاص دارد. استاد امین رحیمی تحلیل گر اجتماعی اینگونه بیان میفرمایند که ? شایعه را گزارش یا خبری نادرست و بااهمیت دانسته اند که به صورت غیر رسمی و سینه به سینه میان افراد و اقشار جامعه در گستره های وسیع جغرافیایی رد و بدل و همه گیر میشود .تعریف دیگری به اجمال شایعه را خبری میدانند که فاش شود,ولی صحت آن مشخص نشود.در این تعاریف دو نکته قابل اعتناست ! اول آنکه شایعه نتیجه نیاز به اطلاعات و عدم دسترسی به آنها است.احساس نیاز به اطلاعات و اخبار شالوده انتشار شایعه محسوب میشود ,چرا که یک خبری بی ارزش هرگز میان گروه های اجتماعی نقل نمی‌شود و قالب شایعه به خود نمیگیرد. در حقیقت سرعت شایعه چیزی جز اشتیاق افراد برای دانستن آن نیست.در این باره ساختار شناسی نظام ارتباطی و اطلاع رسانی شیوه ای راهگشاست. هنگامی که این تصور میان افکار عمومی وجود دارد که رسانه های رسمی و کانالهای ارتباطی اخبار مهم را به گوش همگان نمیرسانند ,شایعه به صورت غیر رسمی و اصطلاحا مردمی رخ می نماید و عرض اندام میکند.
دکتر هادی فراهانی , جامعه شناس و کارشناس علوم ارتباطات در این باره معتقد است :"صحت دقت ,بموقع بودن و سرعت عواملی هستند که مطلوبیت یک خبر را رقم میزنند و شایعه عامل سرعت و به موقع بودن را برای یک خبر مهم و کاربردی تامین میکند.
همین کاربرد شایعه را نزد عموم مطلوب و آنها را ترغیب میکند تا برای اطمینان از صحت و دقت خبر به رسانه های عمومی ,مکتوب , دیداری ویا شنیداری متوسل شوند. قدرتمند بودن فرهنگ شفاهی نزد ایرانیان عاملی است که سرعت انتقال شایعه را تقویت میکند و حتی تا حدی آن را باورپذیر و مقبول جلوه میدهند.اگر نظام اطلاع رسانی جامعه در تمام سطوح بتواند این مدعارا ثابت کند که خبرهای مهم ,جذاب و تأثیر گذار را همواره و در هر شرایطی به اطلاع همگان برسانند ,قدرت شایعه کاهش میابد وعکس این موضوع نیز صادق است.افراد جامعه به اخبار اهمیت میدهند و گروه ها و اقشار مختلف دلایل متنوعی برای این اهمیت دارند که تصمیم گیری ایجاد منفعت و پاسخ گوئی به حس کنجکاوی بخشی از آنهاست. پیچیدگی شوون زندگی ,پیوستگی , حوزه های اقتصادی , معیشتی و فرهنگی در کنار ارزش اطلاعات در دنیای امروز که مبنای تصمیم گیری و اقدام بهینه قرار میگیرد بر گسترش شایعه و مطلوبیت آن می افزاید. نکته ی دیگر که در تعاریف مطرح میشود وضعیت مبهم در باره درستی یا نادرستی شایعه است. این ابهام در دشواری تشخیص و دسترسی نداشتن به منبع اصلی خبر ریشه دارد ,چراکه اگر مردم بفهمند خبری شایعه و دروغ است انتشار آن متوقف میشود و چه بسا خیلی سریع به ورطه ی فرانوشی بیفتد. در مقابل ابهام که فرهنگ ما مثل سکوت علامت رضاست ,همچون لفافه ای تحقیق برای صحت شایعه را از اولویت خارج میکند و افکار عمومی ترجیح میدهند له شنیدن و بازگو کردن آن اکتفا کنند. گفته اند که شایعه تلاشی است برای پرکردن خلاء اطلاعاتی و تعبیر و تفسیر یک موقعیت مبهم ولی جذاب ,دیگر آن که تحقیقات علوم اجتماعی نشان میدهد شایعه چه بر مبنای خبری درست شکل گرفته باشد چه نادرست در مسیر انتقال مخدوش میشود. دکتر فراهانی در این باره میفرماید ? یکی ازخاصیت های فرهنگ شفاهی که بستری برای انتشار شایعه قرار میگیرد,ایجاد برداشت های گوناگون شخصی و گاه نامربوط از یک گزاره ی خبری است.افکار و عقاید.هنجارها ,سلایق , و جهتگیری های رفتاری وفکری گوینده و شنونده براصل خبر تأثیر میگذاردو آن را از قالبی به قالب دیگر در می آورد, حتی لحن گوینده و اشتباه های کلامی وی و اشکالات شنیداری و تفهیمی شنونده بر اصل خبری که به صورت شایعه انتشار یافته تأثیری فاحش دارد و تعداد انتقالهای بی قاعده و شفاهی که گاه معنایی دیگرگونه می آفریند اعوجاج شایعه را به اصلی مسلم و اجتناب ناپذیر تبدیل میکند.هر حلقه ای از زنجیر گسترش شایعه بر اساس نظر شخصی چیزی بر آن می افزاید یا از آن. میکاهد و خبری مسخ شده را به دیگری تحویل میدهد.در چنین شرایطی اغلب شایعه هادر جامعه ی ما مصداق بارز یک کلاغ , چهل کلاغ میشوند و گاهی به صورت گزاره ای عجیب و محیرالعقول در می آیند که بیشتر به مضحکه می‌ماند تاشایعه نسخه های تحریف شده حقایق و اخبار که در قالب شایعه منتشر میشوند ,هیچ کس را در امان باقی نمی گذارد و تقریبا همه ی افراد جامعه به نوعی در انتشار آن سهیم هستند.
چرا شایعه را قبول میکنیم ?!
با توجه به دشوار بودن صحت یا کذب شایعه معمولا اصل بر پذیرش سخنی است که به صورت شایعه منتشر شده مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.دیگر انکه مکرر شنیدن یک موضوع با باور آن. ارتباط دارد.شایعه از تریبونهای مختلف و اقشار متنوع افراد جامعه شنیده میشود و بالطبع باور آن دور از انتظار نیست.در این باره تحقیقات روانشناسی نشان میدهد افکار عمومی بر اقکار فردی تأثیر میگذارد و آن را باخود همسو میکند . اهمیت شایعه نیز پذیرش و باور آن را به شرایط احتیات تبدیل میکند , چرا که برخی از انواع شایعه در قالب هشداری تجلی می یابد که آمادگی در برابر وقوع حادثه یا اتفاقی را میطلبد از این رو شایعه هایی که در باره ترس های بزرگ اجتماعی نظیر زلزله سر زبانها می افتد بی هیچ چون و چرایی پذیرفته میشود. با این حال باید پذیرفت که اعتبار اصلی شایعه و وثوق آن از کثرت شنیداری ناشی میشود و بر این اساس استوار است که چون همه میگویند درست است یا به قول ما ایرانی ها تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها " برخی محققان بر این پایه شایعه را پاسخ اجتناب ناپذیر و طبیعی افکار عمومی به مسأله ای مهم میدانند که با ابهام روبرو شده است. علاوه بر آن شایعه ساخته میشود که باور شود و گسترش یابد و اگر باور نشود دیگر شایعه نیست.داغ بودن خبر شایعه نیز سرعت بیشتر آن را موجب میشود.چون خبر تا داغ است جذاب است سرعت انتشار تصاعدی شایعه و دسترسی به وسایل ارتباط عمومی خبر داغ را در طول چند ساعت در یک شهر یا حتی کشوری گسترده و پخش میکند و مردم و رسانه ها در باره صحت آن عملا خلع سلاح میشوند.با این حال افراد در مقابل شایعه به چند دسته تقسیم میشوند :اکثریتی که باور میکنند ,اقلیتی که نمیپذیرند ,آنان که مشکوک و مرددند , کسانی که سود میبرند و افرادی که ضرر میکنند.از این رو شایعه به فراخور اهمیت و فرا گیری روحیه جدیدی در میان جامعه‌ای می آفریند که ممکن است آسیب ها و لطمات بسیاری به بار آورد.
دلایل گسترش شایعه ?!
دلایل متعددی در انتشار شایعه سهیم است که برخی حوزه های خرد و کلان رفتاری و اجتماعی را در بر میگیرند.مهم ترین این دلایل بدین شرح است. 
جا افتادن شایعه در قالب رسانه ای سریع و جذاب که قابلیت پیگیری و قانونی ندارد. انحصار اطلاعاتی که جامعه را از بخشی از اخبار مهم و مورد نیاز محروم میکند.این انحصار رانت اطلاعاتی را موجب میشود که به معنای تبدیل اطلاعات به ابزاری برای ارتقأ, سودجوئی ,دست یابی به شأن اجتماعی و احتمالا فخرفروشی کلامی است.انحصار خبری علاوه بر بی پاسخ گذاشتن نیاز اطلاعاتی اقشار جامعه و آسیب زایی در این حوزه از میزان اعتماد مردم به مسئولان بالادستی را می کاهد.
جنبه های اقتصادی شایعه که رانت خبری را به رانت اقتصادی تبدیل میکند و بستری برای سودجویی فراهم می آورد.
محدودیت نداشتن در همه ی حوزه ها. وجود بستری که اعتماد به شایعه را افزایش دهد.برای مثال مشخص شدن صحت بسیاری از شایعات پس از انتشار.وجود نارضایتی عمومی در باره ی بخش هایی از مناسبات اجتماعی که روحیه تخریب گری افراد را موجب می‌شود. در این حوزه اگر شایعه زد کسی باشد زودتر پخش و باور میشود به ویژه اگر آن فرد نفرت یا حسادت دیگران را برانگیخته باشد.این نوع شایعات که باصفت سیاه یا کثیف همراه میشوند , به مسائلی نظیر رذایل اخلاقی و تمایلات نادرست می پردازند و جنبه هایی تخریبگر دارند.در باره شایعات اقتصادی نیز باید گفت مهمترین شایعه پراکنی در این حوزه اتفاق می افتد.هدف این نوع شایعات از بین بردن فضای رقابتی سالم ,تخریب منافع رقیبان و تبلیغ به نفع خود است.تجربه نشان میدهد بیشتر شایعاتی که در مقاطع زمانی خاص مبنی بر ورشکستگی ,شرکت ها و کارخانه جات تولیدی ,غیربهداشتی بودن محصولات , وجود رانت های غیر قانونی وحمایت های نامشروع در حامعه پخش میشود,جزو شایعات هدف دار هستند که گروه های رقیب و ذی نفع آنها را اشاعه داده اند ضف های قانونی برای پیگیری عوامل شایعه ساز تأثیر کوتاه و بلند مدت آن بر ذهن افرادو افکار عمومی شایعه را حربه ای قدرتمند در حوزه رقابت اقتصادی تبدیل میکند که به هر نحو جامعه مشروعیت بر آن پوشانده میشود ,ذی نفعان را به هدف مطلوب میرساند و رد پایی بر جا نمیگذارد.
شایعه از منظر دین اسلام ?!
شایعه ناهنجاری ای است که حوزه های اخلاقی ,روانی و گاه امنیتی جامعه را هدف می‌گیرد و نظم و آرامش جمعی را برهم میزند.از این رو قرآن کریم با اشاره به شایعه سازی هایی که در صدر اسلام علیه جامعه ی مسلمانان ,نزدیکان و شخص پیامبر اسلام انجام میشد , شایعه را خطری بزرگ معرفی و ضمن وتعیین حکم مجازات بهترین روش پیشگیری از آن را به مؤمنان ارائه میکند.نص صریح قرآن کریم , مؤمنان را از تجسس در احوال یکدیگر نهی کرده و دستور میدهد پس از شنیدن هر خبری پیش از اقدام به انتشار در باره ی آن تحقیق شود.این شیوه ای است که پیامبر اسلام و امامان معصوم در زندگی فردی و اجتماعی در پیش گرفته اند و مصادیق تاریخی بسیاری در این باره قابل ذکر است.شناسایی و تدبیر این کتاب آسمانی در باره شایعه راهم باید یکی از مظاهر اعجاز آن دانست ?چراکه با توجه به ریشه های قدرت شایعه و آثار تخریبی آن و از طریق دعوت افراد به اخلاق , عقلانیت و منطق با شایعه پراکنی و شایعه سازی مقابله میکند تا روابط اجتماعی بر پایه اصول صحیح و واقعی ,حفظ شؤون امنیتی و اخلاقی و رعایت حق احترام و آبروی یکدیگر بناشود.برخی شایعات خواسته یا نا خواسته به نقاق ,ایجاد تفرقه و تشویش اذهان عمومی دامن میزند که علاوه بر اسیب به روح و روان افراد آنچه را در رشته های پیوند اجتماعی نامیده میشود را از هم می گسلد و جامعه را در برابر انواع تهدیدات ضعیف میکند. آتش شایعات رنگارنگ , تر و خشک را باهم میسوزاند و دود آن به چشم آحاد جامعه می‌رود . بی گمان بهترین روش و توصیه در این باره مؤدب شدن به آداب کتاب مبین انسان ساز است.
جام جم سال نهم شماره 2425

پیام

پیام شما

لطفا دیدگاه یا درخواست خود را از طریق فرم زیر ارسال نمایید: